ความคิดรวบยอด : Concept
มโนทัศน์ : Concept
มโนมติ : Concept
สังกัป : Concept
แนวคิด : Concept

ความคิดรวบยอด หมายถึง ความรู้ความเข้าใจลักษณะเฉพาะร่วมของสิ่งเร้า (วัตถุ, สถานการณ์, เหตุการณ์, ปรากฏการณ์ ฯลฯ) กลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง เช่น ความคิดรวบยอดของสิ่งที่เรียกว่า “โต๊ะ” หมายถึงสิ่งเร้ากลุ่มหนึ่งที่มีขา และมีพื้นที่หน้าตัดสำหรับไว้ใช้งาน เช่น เขียนหนังสือ วางสิ่งของ ฯลฯ แต่ไม่ใช่สำหรับใช้นั่ง ความคิดรวบยอดนี้เกิดขึ้นในจิต เราใช้ภาษาเรียกชื่อ หรือใช้สัญลักษณ์แทนความคิดรวบยอดนั้น เพื่อสื่อสารกับผู้อื่น ในกรณีนี้หากผู้ใดมีความคิดรวบยอด (รู้จัก, เข้าใจ) เกี่ยวกับโต๊ะ เมื่อได้ยินคำว่าโต๊ะ หรืออ่านพบคำว่าโต๊ะก็จะบอกถึงลักษณะเฉพาะของโต๊ะได้ทันที คนที่มีความคิดรวบยอด “ประชาธิปไตย” เมื่อพบการใช้ชีวิต หรือการปกครองโดยสมาชิกในกลุ่มสามัคคีร่วมมือกัน ยอมรับนับถือกันและแก้ปัญหาด้วยวิธีการแห่งปัญญาก็จะทราบได้ทันทีว่า คนกลุ่มนั้นใช้ชีวิตหรือปกครองแบบประชาธิปไตย เพราะลักษณะทั้ง 3 ประการ คือลักษณะเฉพาะของประชาธิปไตยนั่นเอง จะเห็นว่าความคิดรวบยอดมีทั้งที่เป็นรูปธรรมและนามธรรม ที่เป็นรูปธรรมก็จะเรียนรู้หรือเข้าใจได้ง่ายกว่าที่เป็นนามธรรม เมื่อเรามีความคิดรวบยอดอะไรแล้วนอกจากเราสามารถระบุลักษณะเฉพาะของสิ่งนั้นได้ เรายังสามารถจัดประเภทหรือแยกประเภทของสิ่งนั้นได้อีกด้วย เช่น เรามีความคิดรวบยอด “แมว” เมื่อพบสัตว์ตัวหนึ่งเราสามารถบอกได้ว่าใช่แมวหรือไม่ ถ้ามีลักษณะเฉพาะของแมวเราก็จัดว่าเป็นแมว ถ้าไม่มีลักษณะของแมวเราก็แยกประเภทไม่ใช่แมว เป็นต้น ความคิดรวบยอดนี้เป็นพื้นฐานที่สำคัญยิ่งที่จะใช้ในเรียนรู้และเข้าใจสิ่งต่าง ๆ (โลก) การเรียนการสอนจึงต้องให้เด็กเกิดความคิดรวบยอดที่ถูกต้องให้ได้ มิฉะนั้นแล้วเด็กจะไม่สามารถเรียนรู้หรือเข้าใจสิ่งต่าง ๆ อย่างแท้จริงได้ จะรู้หรือเข้าใจเฉพาะกรณีเท่านั้น เช่น ไม่เข้าความคิดรวบยอดเกี่ยวกับการบวกอย่างแท้จริง เมื่อจะต้องบวกเลขที่ไม่เคยบวกมาก่อนก็ไม่สามารถบวกได้ถูกต้อง เป็นต้น

กล่าวโดยสรุป ความคิดรวบยอดไม่ใช่คำจำกัดความ ไม่ใช่ข้อสรุปของสิ่งเร้าใด ๆ แต่เป็นแก่นแท้ของกลุ่มสิ่งเร้าแต่ละกลุ่ม ความคิดรวบยอดจะเกิดขึ้นได้ (สร้างขึ้น) ก็โดยการพิจารณาความคล้ายคลึงและความแตกต่างของสิ่งเร้าที่ต้องการเรียนรู้เป็นสำคัญ เช่น ต้องการให้เกิดความคิดรวบยอด “ปากกา” ก็ต้องให้พิจารณาปากกาแล้วบอกชื่อว่าคือปากกา หลังจากนั้นนำปากกาด้ามอื่นมาให้พิจารณาโดยไม่บอกว่าคืออะไร ให้ผู้เรียนพิจารณาดูว่าใช่ปากกาหรือไม่ ต่อไปลองนำสิ่งที่ไม่ใช่ปาก (ดินสอดำ) มาให้พิจารณาว่าใช่ปากกาหรือไม่ ทำเช่นนี้ไปเรื่อย ๆ จนจัดประเภทของปากกาและแยกประเภทของสิ่งที่ไม่ใช่ปากกาได้ (ระบุได้ว่าอะไรใช่ปากกาอะไรไม่ใช่ปากกา) ซึ่งก็คือเกิดความคิดรวบยอดปากกาขึ้นแล้ว นั่นเอง